Nauczanie religii - bibliografia

Nauczanie religii w województwie lubelskim 1944-1956

Zanim utonęłam w odmętach Internetu… studiowałam historię z archiwistyką. Zamiast kolejnych stron świata wirtualnego – przekopywałam się przez daty, fakty, przypuszczenia, związki przyczynowo skutkowe, stosy dokumentów i setki książek…


Temat mojej pracy mgr – bo akurat do niego chcę się odnieść w tym poście – był zupełnym przypadkiem. Przypuszczałam, że raczej  w ramach studiów mgr będę kontynuowała temat podjęty na licencjacie – czyli kwestie funkcjonowania Obozu w Jaworznie… Wyszło jednak inaczej. W ramach inspiracji podrzuconej przez mojego Promotora – prof. Janusza Wronę – spędziłam długie godziny buszując w Lubelskim Archiwum Państwowym. Zagłębiałam się w notatki, donosy, sprawozdania, itp… wszelkiej maści osób i instytucji, które po II wojnie światowej pod lupą miały Kościół Katolicki w Polsce – ze szczególnym uwzględnieniem nauczania religii… Efektem moich bań stała się praca mgr obroniona w Instytucie Historii UMCS w 2009 r. zatytułowana – "Problem nauczania religii w województwie lubelskim w latach 1944-1956". Przyznam, że w jej ramach "odsiedziałam swoje";) nad dokumentacją archiwalną.

Mimo że moja obecna praca i zainteresowania mocno odeszły od tematyki ukończonych studiów – żal mi jednak, aby cały ten trud związany z przygotowaniem mgr poszedł w niepamięć, stąd też decyzja o zamieszczeniu jej fragmentów. Może komuś z Was przyda się Bibliografia i wnioski z tejże pracy:)

 

"Problem nauczania religii w województwie lubelskim w latach 1944-1956" 

(Wnoski z pracy – stan na 2009 rok)

 

Problem nauczania religii wraz z tradycyjnie przypisanymi do niej praktykami religijnymi w województwie lubelskim, stanowi bardzo interesujący przedmiot badań, dlatego też, zadziwia fakt, że nie pojawiło się na ten temat żadne opracowanie, czy chociażby artykuł naukowy. 

Analiza materiałów zgromadzonych w Archiwum Państwowym w Lublinie pozwala całościowo przyjrzeć się konfliktowi między państwem – które walczyło o eliminację religii z życia szkoły – a kościołem katolickim – próbującym zatrzymać ten proces i nie dopuścić do laicyzacji młodego pokolenia.

Liczne sprawozdania Powiatowych Referatów ds. Wyznań przesyłane do Referatu ds. Wyznań Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie, oraz sprawozdania wysyłane przez tenże referat do Urzędu ds. Wyznań w Warszawie wyraźnie ukazują prawdziwe założenia i plany polityki wyznaniowej kreowanej przez władze komunistyczne – usunąć religie ze szkolnictwa,  a tym samym z życia młodego pokolenia. Wyłania się stąd wniosek iż cała dolna administracja wyznaniowa i oświatowa konsekwentnie realizowała politykę laicyzacji szkolnictwa, gdy w tym samym czasie w rozmowach z episkopatem władze zapewniały o swobodzie wyznaniowej gwarantowały nauczanie religii i dostęp młodzieży do praktyk religijnych. 

Realizowanie polityki wyznaniowej przez władze PRL na terenie Lubelszczyzny zaczęło się już po II wojnie światowej, jednak wobec niesprzyjającej sytuacji politycznej uległo spowolnieniu. Od 1945 w prasie rozpoczęła się nagonka na Kościół i głosy krytyki domagające się usunięcia religii ze szkół. Okólnik z 13 września 1945, tworzenie szkół bezwyznaniowych, szykanowanie katechetów stało się podstawą do późniejszych akcji zmierzających do usunięcia religii ze szkół. Pisma i raporty słane przez biskupów do Sekretariatu Episkopatu Polski  są dowodem na to, że akcja laicyzacji dzieci i młodzieży do końca 1949 r. miała już zasięg ogólnopolski. W 1948 nasilono akcje usuwania krzyży ze szkół [1]

Sfałszowanie Referendum w  czerwcu 1946 i wyborów do  Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1947 r., jak również Kongres Zjednoczeniowy PPR i PPS przyczyniły się do umocnienia władzy komunistycznej i tym samym pozwolił ruszyć pełna parą z wprowadzaniem socjalistycznego modelu wychowania.

Wydarzenia polityczne i polityka wyznaniowa przekładała się na sytuację katechizacji na terenie województwo lubelskiego. Odzwierciedla się to w wspomnieniach tych, którzy byli świadkami tych przemian. Warto tu przytoczyć relacje Ryszarda Kręglickiego byłego ucznia  szkoły średniej Gimnazjum i Liceum Handlowego im. A. i J. Vetterów w Lublinie. Lata 1947-48 wspomina on następująco – "Do szkoły średniej w Lublinie z radością chodzę codziennie około dziesięciu kilometrów pieszo. […] Jesteśmy biedni, ale szczęśliwi, że w wolnej Polsce. Wówczas jeszcze nie odczuwaliśmy radykalnej zmiany systemu politycznego, chociaż w szkole odbywały się gorące dyskusje polityczne. W każdą niedzielę chodzimy czwórkami, z własną orkiestrą szkolną, na Mszę świętą do katedry lubelskiej. Naukę każdego dnia rozpoczynamy modlitwą. […] W drugiej klasie wychowawcą zostaje ksiądz Karanda, uczący nas religii”. W kolejnym roku dochodzi już jednak do radykalnych zmian – ,,W roku 1949 zakazano nam chodzić czwórkami do kościoła, nasz ksiądz wychowawca został aresztowany i już do szkoły nie wrócił, zniesiono naukę religii. Zaczęto „wymieniać” nam nauczycieli.”[2]  Widać, że polityka laicyzacyjna i walka z religią nabrała tempa.

 

Analiza sprawozdań, notatek, charakterystyk pozwala wysnuć ciekawe wnioski obrazujące sytuację katechezy na terenie Lubelszczyzny w latach 1944 – 1956. 

1.  Społeczeństwo z niechęcią przyjmowało zmiany, jakie weszły w życie wraz z przejmowaniem i umacnianiem władzy przez komunistów. Laicyzacja szkolnictwa nie spotkała się z aplauzem społecznym, choć istniał „aktyw”, który był jakby ,,czubkiem góry lodowej” poniżej którego znajdowała się rzesza ludności, która w żadnym razie nie chciała zrezygnować z przekonań wiary i tradycji katolickich. Usuwanie religii ze szkół spotykało się często z protestami i pisaniem petycji, w czym prym wiodły głównie kobiety.  

Zamiana szkół na TPD, mimo że jak oficjalnie głoszono miała być dobrowolną inicjatywą rodziców i uczniów, tak naprawdę była często samowolą władz, wykorzystujących np. ZMP lub podległy sobie komitet rodzicielski do podjęcia uchwały o zmianie statusu szkoły. Takie sytuacje stawiały większość rodziców i uczniów w trudnej sytuacji, gdyż zwykle w okolicy nie było innej szkoły. Pojawiał się więc dylemat, czy rezygnować z religii, czy zdecydować się na odległe dojazdy.

 

2.  Nauczyciele, jako ci którzy mieli kształtować młode pokolenie według socjalistycznego modelu, poddawani byli ciągłej inwigilacji pod względem poglądów i postawy ideologiczne. Zbyt niepokornych usuwano zastępując bardziej uległymi o lepszej „postawie”. Mimo że część z nich stała się „ręką partii” w szkole i zaciekle walczyła o jej laicki  charakter, to  jednak większość zachowała postawę bierną wobec nawoływań o większą aktywność na polu walki o „duszę ucznia” i wpajania mu socjalistycznych wzorców. Pomimo wszechobecnego terroru, niektórzy nauczyciele zdobywali się na odwagę i pomagali katechetom poprzez układanie bardziej wygodnego dla nich planu zajęć, czy zwalnianie dzieci na rekolekcje. Gdy weszło w życie rozporządzenie o umieszczaniu religii na pierwszej lub ostatniej godzinie, zdarzały się wypadki, iż kierownik szkoły tworzył oficjalny  zgodny z zaleceniami plan zajęć, zezwalając jednocześnie księdzu na prowadzenie lekcji religii w czasie mu odpowiadającym.

 

3.   Młodzież różnie podchodziła do kwestii państwowej walki z religia, jednak jak świadczy frekwencja na lekcjach religii w szkołach i na kompletach nauczania poza szkołą znaczna jej część „bombardowana” ateistycznymi sloganami nie rezygnowała z wiary.  Z pewnością tak spora frekwencja dzieci mimo trudność z dojazdami, nieogrzewanymi salami i ogólną nagonką na religię była zasługą rodziców, którzy pragnęli dla swych dzieci religijnego wychowania.

Wiadomo, że dzieci są tylko dziećmi, często priorytetem jest dla nich zabawa, dlatego też zdarzało się, że wolały one iść po lekcjach np. pojeździć na łyżwach, niż siedzieć na katechezie.

 

4. Komitety Rodzicielskie powstające na Lubelszczyźnie po zakończeniu wojny początkowo jedynie wspierały ekonomicznie szkoły pomagając przy ich odbudowie, później jednak, gdy zaspokojono pierwsze potrzeby – postawiono im nowe zadanie, mianowicie miały wprowadzać do szkoły i szerzyć wśród  rodziców socjalistyczne ideały. Jasno i wyraźnie pisze się w sprawozdaniach, że rolą Komitetów było podejmowanie uchwał o eliminację religii ze szkoły, w której dany komitet działał. Zamierzenia nie przyniosły jednak zamierzonego skutku. Mimo selekcji członków, „akcji ustawiania wyborów”, komitety rodzicielskie tylko w jakimś niewielkim stopniu wywiązały się z narzuconej im roli.  

 

5.  Na linii katecheci urzędnicy państwowi trwała nieustana walka o „duszę ucznia”. Nazwać ja można poniekąd „walką na atrakcję”. Władzę nie ustawały w pomysłowości jeśli chodzi o sposoby odciągania uczniów od praktyk religijnych, czy kompletów nauczania religii. W tym celu w godzinach przeznaczonych na niedzielną mszę świętą św. lub mszę na rozpoczęcie roku szkolnego z premedytacją zwoływano młodzież do szkół w celu wysłuchania pogadanek. W trakcie rekolekcji organizowano wycieczki, zawody sportowe, w świetlicy przygotowywano zabawy i gry, itp. 

Księża również przystąpili do tej rywalizacji i tu także główną bronią były atrakcje. Walczyli o frekwencję na katechezie, w szkole i poza szkołą, uczestnictwo w rekolekcjach, Mszach świętych. W sprawozdaniach napotkać można wiele złośliwych komentarzy o tym, że już któryś z kolei aparat do wyświetlania filmów zakupiono w danej parafii, o tym, że ksiądz częstuje ciastkami na kompletach nauczania, rozdaje prezenty, organizuje wycieczki. Raz nawet odnotowano, że ksiądz dawał się przejechać dzieciom na swoim rowerze, i w tym czasie grupie oczekujących głosił pogadankę religijna. Zachowanie takie uważane było przez urzędników państwowych za karygodne, co wydaje się  śmieszne zważywszy na to, że to oni sami zaczęli pierwsi stosować takie metody w celu odciągnięcia uczniów do Kościoła. 

Wobec coraz bardziej restrykcyjnej polityki państwa, katecheci Lubelszczyzny nie mieli innego wyjścia, jak tylko robić to, co w ich mocy, by przyciągnąć jak największą ilość dzieci, tym samym chroniąc je przed wpływem socjalistycznej ideologii i ateizacji. 

Oprócz atrakcji władze stosowały również represyjne metody odgradzania uczniów od kościoła np. grożono wydaleniem ze szkoły za samowolne pójście na rekolekcje w trakcie zajęć szkolnych. Księżom natomiast poddanym silnej presji i może czasem zbyt gorliwym, zdarzały się przypadki grożenia karą bożą, czy publicznym odczytywaniem nazwisk dzieci nie uczestniczących w katechezie i praktykach religijnych.

 

6. Metody usuwania religii ze szkół były różne. Wśród nich największe żniwo zebrało: 

a) przekształcanie szkół publicznych na bezwyznaniowe szkoły RTPD (od 1945), a później szkoły pod patronatem Towarzystwa Przyjaciół Nauk  (od 1949 r.)

b) długotrwałe procedury przyznawania zezwoleń na nauczanie religii, jakie każdy ksiądz i katecheta duchowny czy świecki musiał posiadać. Zezwoleń starano się wydawać jak najmniej lub też je cofać, powołując się na przeróżne preteksty. Wśród nich prym wiodło określenie „wrogo ustosunkowany do obecnej rzeczywistość”, a także  powoływanie się na wiek, stan zdrowia, nieterminowe podpisaniem apelu sztokholmskiego (1949 r.).

 

7.  ZMP – odegrała dużą rolę w walce z obecnością religii w szkole. Młodzież w niej zrzeszona, szczególnie ta, która była w niej z pobudek ideologicznych, obserwowała pracę nauczycieli, wychwytywała wszystko to, co odbiegało od założeń ideału szkoły socjalistycznej – sprawując w niej w pewnym sensie rolę strażnika. Zdarzało się także, że z jej inicjatywy podejmowano rezolucję o eliminacji religii z siatki godzin danej szkoły.

Organizacja ta działała również aktywnie przy organizacji alternatywnych zajęć mających odciągnąć młodzież od pójścia do kościoła, na rekolekcję czy uczestnictwa w katechezie.  

 

8. Rekolekcje stanowiły kolejny punkt konfliktu między państwem a kościołem. Tradycyjnie były one związane z nauczaniem religii w szkole. Mniej więcej do roku 1949 proces ich przeprowadzania i zwalniania na ten czas dzieci ze szkoły przebiegał w miarę spokojnie, choć były już próby ich ograniczania. Po 1949 roku uwidacznia się na Lubelszczyźnie działania władz oświatowych i wyznaniowych mających na celu nie dopuszczenie dzieci do uczestnictwa w nich. Nie przekazywano informacji o ich terminach, nie chciano zwalniać z lekcji. Organizowano atrakcyjne zajęcia byle tylko odciągnąć dzieci od uczestnictwa w nich. 

 

9. Analiza sprawozdań z rekolekcji pozwala jednak stwierdzić, że mimo tylu zabiegów władz w celu zmniejszania udziału w nich uczniów, frekwencja dzieci  była dość spora. Nie udało się również wyeliminować  tej tradycji z życia uczniów szkół TPD,  którzy  wszak miały świecić laickim przykładem. 

 

10.  Księża robili co mogli, by nie dopuścić do stworzenia ateistycznego społeczeństwa. Spotykając się na co dzień z przeszkodami, szykanami, zastraszaniem gorliwie organizowali nauczanie zarówno w szkołach Lubelszczyzny (jeśli była taka możliwość), jak i na kompletach nauczania poza szkołą. W tej akcji pomagali im klerycy, którzy często na okres wakacji przyjeżdżali z Lublina. Rozsiani po parafiach skupiali wokół siebie dzieci i młodzież głosząc im nauki. Praktyki te spotykały się z wrogim nastawieniem lub nawet ostrzeżeniami Powiatowych Referatów ds. Wyznań. 

Nie można jednak powiedzieć iż wszyscy księża sumiennie wykonywali swą misję katechizacyjną. Choć trudno jest ocenić ile jest prawdy w złośliwych komentarzach znajdujących się w sprawozdaniach z powiatów, typu – „bierze pieniądze a nie uczy” to warto wspomnieć o występowaniu takich sytuacji. Nie mogły to być pojedyncze przypadki – zważywszy na to, iż wzmianki o tym, przewijają się w kolejnych sprawozdaniach wraz z występującymi czasem  zaleceniami dla  kierowników szkół, by nie wyciągali żadnych konsekwencji za nie przeprowadzenie lekcji. Wydaje się więc, iż widocznie urzędnicy odpowiedzialni za realizację polityki laicyzacji wychodzili z założenia „grunt, że religii nie ma”. Jest to ciekawy problem wart szerszych badań. 

 

Wydarzenia roku 1956 jasno udowodniły, iż religia dla społeczeństwa Lubelszczyzny była czymś  bardzo ważnym. Mnożące się petycje i głosy o przywrócenie katechizacji do szkół świadczy, iż społeczeństwo zachowujące do tej pory wymuszoną terrorem bierność poczuło nadzieje zmian a tym samym znalazło w sobie odwagę by wałczyć o swoje przekonania religijne.

 

[1] P. Zwoliński, Działania władz zmierzające do laicyzacji dzieci i młodzieży szkolnej w latach 1945-1949, "Łódzkie Studia Teologiczne”, R. 2001, z 10, s. 179.

[2]  R. Kręglicki, Moje szkolne lata, http://www.historia.swidnik.net/node/1231?page=0,0,  stan z 24.05. 2009. 

——————————————————————————————–

BIBLIOGRAFIA: Problem nauczania religii w województwie lubelskim w latach 1944-1956, stan na 2009 r. 

 

I. Źródła archiwalne

ARCHIWUM  PAŃSTWOWE  W  LUBLINIE

 

I. Zespół akt PWRN w Lublinie, Wydział do Spraw Wyznań  nr  735

 

1951

Sprawy wewnętrzne, sygn. 1.

Remonty, sygn. 2.

Korespondencja z powiatami, sygn. 3.

Korespondencja z powiatami, sygn. 4.

Sprawy powiatów z Urzędem do Spraw Wyznań, sygn. 5.

 

1952

Ewidencja i rejestracja księży, sygn. 12.

Nauka religii, sygn. 15.

Nadzór nad szkolnictwem, sygn. 16.

 

1953

Sprawy wewnętrzne, sygn. 22.

Sprawy z Urzędem do Spraw Wyznań, sygn. 23.

Skargi i wnioski, sygn. 25.

Korespondencja z redakcjami, sygn. 26.

Nauczanie religii, sygn. 33.

Sprawy różne, sygn. 46.

 

1954

Sprawy z Wydziałem Oświaty, sygn. 48.

Skargi i wnioski, sygn. 53.

Skargi i wnioski, sygn. 54.

 

1955

Skargi i zażalenia, sygn. 87.

Nauka religii, sygn. 94.

Ślubowanie i ankietyzacja, sygn. 96.

Rozmowy z księżmi, sygn. 97.

 

1956

Skargi i wnioski, sygn. 106.

Nauka religii, sygn. 122.

 

II. Zespół akt Kuratorium Okręgu Szkolnego Lubelskiego (KOSL) nr 702

 

Okólniki i  zarządzenia dotyczące nauczania religii w szkołach 1946-49, sygn. 1046.

Nauczanie religii 1945-50, sygn. 97.

Kursy ideowo-wychowawcze dla dyrektorów i nauczycieli szkół średnich, 1946, sygn. 171.

Okólniki, instrukcje Ministerstwa Oświaty, sygn. 707.

 

III. Zespół akt KW PZPR w Lublinie nr 1266

 

Tajne sprawozdania Urzędu Wojewódzkiego Lubelskiego – Wydział Społeczno Polityczny, sygn. 1110.

Analizy i sprawozdania za II półrocze 1955 z działalności kleru i prac Referatu do Spraw Wyznań z powiatów woj. Lubelskiego, sygn. 1126.

Informacje z odbytych rekolekcji w województwie i z powiatów, sygn. 1127.

Działalność księży i kościoła w województwie, sygn. 1137.

Informacje o rozmowach księży z władzami świeckimi…, sygn. 1138.

Sytuacja księży w województwie lubelskim, sygn. 1143.

Informacje o nauce religii w szkołach w woj. i z powiatów, sygn. 1165.

Sprawozdania z wyborów do Komitetów rodzicielskich w szkołach na terenie powiatów, sygn. 1168.

Informacje o nauce religii w szkołach podstawowych i średnich w woj. lubelskim sygn. 1195.

Sprawozdania z działalności księży w listopadzie 1956, sygn. 1200.

Protokoły, sprawozdania, analizy, sygn. 1233.

Sprawozdania Ref. Organizacji Wydzielonych KW PZPR w Lublinie, sygn. 1239.

Informacje o przebiegu katechizacji młodzieży w woj. lubelskim, sygn. 1247.

Protokoły z odpraw kierowników Ref. Do Spraw Wyznań…, sygn. 1250.

Protokoły z odpraw powiatowych i miejskich Ref. do Spraw Wyznań, …, sygn. 1251.

Meldunki, sprawozdania, raporty z działalności kleru, ustosunkowania do podpisywania Apelu Pokoju, sygn. 1256.

Protokoły z posiedzeń Zespołu Wojewódzkiego w sprawie kleru, ocena analityczna z przebiegu nauczania religii w woj. lubelskim, sygn. 1257.

Charakterystyki i wykazy księży z powiatów woj. lubelskiego, sygn. 1258.

Korespondencja wychodząca do KC PZPR dotycząca kleru woj. lubelskiego, sygn. 1265

 

II. Źródła drukowane

 

1.    Dominiczak Henryk, Organy bezpieczeństwa PRL w walce z Kościołem katolickim 1944-1990: w świetle dokumentów MSW, Warszawa 2000.

2.    Konopka Hanna, 17 lat nauczania religii w Polsce Ludowej: wybór dokumentów, Białystok 1998.

3.    Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa wobec Kościołów i związków wyznaniowych. Dokumenty, red. Adam Dziurok, Warszawa 2000.

4.    Raina Peter  Kościół w PRL: Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945-1989. T. 1, Poznań 1994..

5.    Dziennik Urzędowy Ministerstwa Oświaty z lat 1945-1956.

 

III. Prasa

 

,,Szkoła i dom,, 1949-1956

,,Gazeta Lubelska,, 1944, 1945              

,,Biuletyn Sekcji Katechetów Polskich,, 1950

 

IV. Artykuły naukowe

 

1.    Doroszewski Jerzy, Szkolnictwo średnie ogólnokształcące na Lubelszczyźnie w latach 1944-1948,  ,,Annales Uniwersitatis Mariae Curie-Skłodowska”, vol. II, 6, SECTIO J,  1989

2.    Konopka Hanna, Podstawowe uregulowania prawne nauczania religii w powojennej Polsce (1944-1956), ,, Białostockie Teki Historyczne”, t. 1, 1995.

3.    Konopka Hanna, Powrót religii do szkół, ,,Studia Podlaskie”, t. 6, 1996.

4.    Konopka Hanna, Przed październikowym przełomem ‘ 56. Nauczanie religii w szkołach w roku szkolnym 1955/56, ,,Test”, nr 1, 1996.

5.    Konopka Hanna, Status zawodowy nauczycieli religii (1944-1956), ,,Gryfita- Białostocki Magazyn Historyczny”, nr 6, 1995.

6.    Sikorski Juliusz , Władza a Kościół na Ziemi Lubuskiej w latach 1945-1956, ,,Rocznik Lubuski”, t. 31, cz. 2, 2005.

7.    Stefaniak Janusz, Ze studiów nad stosunkami państwo – kościół w woj. lubelskim w latach 1945-1953, ,,Annales Uniwersitatis Mariae Curie-Skłodowska”, vol. LVI,  sectio F, 2001.

8.    Walulik Anna, Programy katechetyczne w Polsce po II wojnie światowej, ,, Rocznik Wydziału Pedagogicznego WSFP”, R. 2003.

9.    Witek Danuta, Szkolnictwo podstawowe powiatu chełmskiego  w latach 1944-1961, ,,Rocznik chełmski”, 2006, t. 10.

10.   Wrona Janusz, Aparat bezpieczeństwa wobec wystąpień i strajku młodzieży szkolnej i studentów w Lublinie  w 1947 roku, ,, Res historica”, z. 11, 2000.

11.    Zwoliński Piotr, Działania władz zmierzające do laicyzacji dzieci i młodzieży szkolnej w latach 1945-1949, ,, Łódzkie Studia Teologiczne”, R. 2001, z 10

 

IV. Opracowania i monografie

1.    Anusz Anna i Andrzej, Samotnie wśród wiernych: Kościół wobec przemian politycznych w Polsce (1944-1994), Warszawa 1994.

2.    Aparat ucisku na Lubelszczyźnie w latach 1944-1956 wobec duchowieństwa katolickiego,  red. Zygmunt Zieliński, Lublin 2000.

3.    Bankowicz Bożena, Ze studiów nad dziejami Kościoła i katolicyzmu w PRL, Kraków 1996.

4.    Ćwik Władysław, Jerzy Reder, Lubelszczyzna: dzieje rozwoju terytorialnego, podziałów administracyjnych i ustroju władz, Lublin 1977.

5.    Doppke Jan, Katechizacja w Polsce 1945-1990, Pelplin 1998.

6.    Doppke Jan, Przemiany katechizacji w Polsce, w: Katechizacja w szkole, red. Mieczysław Majewski, Lublin 1992.

7.    Doroszewski Jerzy, Trudności, problemy i osiągnięcia szkolnictwa podstawowego na Lubelszczyźnie w latach 1944-1948  w Szkolnictwo Lubelszczyzny w XIX i XX wieku: studia i rozprawy, red. Ryszard Kucha, Lublin 1993.

8.    Dostatni  Jerzy, Lubelszczyzna w 25- leciu PRL, Lublin 1969.

9.    Dudek Antoni, Gryz Ryszard, Komuniści i Kościół w Polsce (1945-1989), Kraków 2003.

10.   Dudek Antoni, Państwo i Kościół w Polsce 1945-1970, Kraków 1995.

11.   Dudek Antoni, PRL bez makijażu, 2008.

12.   Eisler Jerzy, "PRL – tak daleko, tak blisko…", Warszawa 2004.

13.   Fijałkowska Barbara, Partia wobec religii i Kościoła w PRL. T. 1-2, Olsztyn 1999.

14.   Friszke Andrzej, Przystosowanie i opór. Studia z dziejów PRL, Warszawa 2007.

15.   Godlewski Jerzy Feliks, Kościół rzymskokatolicki w Polsce wobec sekularyzacji życia publicznego: (1944-1974) Warszawa 1978.

16.   Godlewski Jerzy Feliks, Realizacja zasady wolności sumienia w PRL a jej funkcjonowanie w krajach kapitalistycznych, Warszawa 1977.

17.    Grudzień Janusz, Zasady polityki wyznaniowej PRL, Warszawa 1971.

18.    Gryz Ryszard, Państwo a Kościół w Polsce, 1945-1956 : na przykładzie województwa kieleckiego,  Kraków 1999.

19.    Grzelak Edward, Z problematyki stosunku państwa do kościoła, Warszawa 1973.

20.    Jarosz Dariusz, Polacy a stalinizm 1948-1945, Warszawa 2000.

21.    Jarosz Dariusz, Polityka władz komunistycznych w Polsce w latach 1948-1956 a chłopi, Warszawa 1998.

22.    Kamiński Łukasz, Polacy wobec nowej rzeczywistości 1944-1948. Formy pozainstytucjonalnego żywiołowego oporu społecznego, Toruń 2000.

23.    Kamiński Łukasz, Społeczeństwo polskie wobec konfliktu Państwo – Kościół w latach 1944-1956, w:  Społeczeństwo, państwo, Kościół (1945-2000) : materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej, Szczecin, 15-16 VI 2000 r., red Arkadiusz Kawecki, Krzysztof Kowalczyk, Artur Kubaj,  Szczecin 2000.

24.    Kargul Jerzy, Rozwój szkolnictwa na Lubelszczyźnie w Polsce Ludowej, w: Dorobek i perspektywy regionów i oświaty, red.  W. Pomykało, Warszawa  1974.

25.    Katechizacja w szkole, red. Mieczysław Majewski, Lublin 1992.

26.    Kąkol Kazimierz, Kościół w PRL: elementy ewolucji doktryny, Warszawa 1985.

27.    Kersten Krystyna, Narodziny systemu władzy. Polska 1943-1948, Poznań 1990.

28.    Kisielewski Stefan, Na czym polega socjalizm? Stosunki kościół-państwo w PRL, Poznań 1990.

29.    Kochanowicz Joanna, ZMP w terenie, Warszawa 2000.

30.    Konopka Hanna, Religia w szkołach Polski Ludowej : sprawa nauczania religii w polityce państwa (1944 – 1961), Białystok 1995.

31.    Kosiński Krzysztof, O nową mentalność: życie codzienne w szkołach 1945-1956, Warszawa 2000.

32.    Kosiński Krzysztof, Oficjalne i prywatne życie młodzieży w czasach PRL, Warszawa 2006.

33.    Kowalczyk Krzysztof, Rola szkół Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w walce z religią i Kościołem katolickim, w:  Społeczeństwo, państwo, Kościół (1945-2000) : materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej, Szczecin, 15-16 VI 2000 r., red Arkadiusz Kawecki, Krzysztof Kowalczyk, Artur Kubaj,  Szczecin 2000.

34.    Kozłowska Anna, Stosunki między państwem a Kościołem rzymskokatolickim w czasach PRL, Warszawa 1998.

35.    Krasowski Krzysztof, Państwo a Kościół katolicki w Polsce: 1945-1955, Poznań 1997.

36.    Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943-1948,  Poznań 1990.

37.    Langner Janusz, Kościół rzymsko-katolicki w PRL, Kraków, 1986.

38.    Main Izabella, Trudne świętowanie: konflikty wokół obchodów świąt państwowych i kościelnych w Lublinie (1944-1989), Warszawa 2004.

39.    Majcher Edward, Wokół nauki religii w polskiej szkole, Warszawa 1992.

40.    Markiewicz Stanisław, Państwo i Kościół w Polsce Ludowej, Warszawa 1981.

41.    Markiewicz Stanisław, Stosunki między państwem a Kościołem Rzymskokatolickim w Polsce Ludowej (1944-1981). Warszawa 1982.

42.    Mezglewski Artur, Szkolnictwo wyznaniowe w Polsce w latach 1944-1980, Lublin 2004.

43.    Miasto Lublin w latach 1944-1974, red. Cecylia Chrzanowska, Lublin 1974.

44.    Micewski Andrzej, Kościół – państwo 1945-1989,  Warszawa  1994.

45.    Mysłek Wiesław, Polityka wyznaniowa Polski Ludowej, Warszawa 1970.

46.    Oblicze ideologiczne szkoły polskiej 1944-1956, red. Walewander Edward, Lublin 2002.

47.    Operacja: zniszczyć Kościół, red. Filip Musiał, Jarosław Szarka, Kraków 2007.

48.    Ozga Władysław, Dorobek oświaty w Polsce Ludowej, Warszawa 1954.

49.    Piekarski Adam, Wolność sumienia i wyznania w Polsce, Warszawa 1979.

50.    Piotrowski Mirosław, Ludzie bezpieki w walce z Narodem i Kościołem: Służba Bezpieczeństwa w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w latach 1944-1978, Lublin 1999.

51.    Propaganda PRL: wybrane problemy, red. Piotr Semkow, Gdańsk 2004.

52.    Pylak Bolesław, Stefan Wyszyński Biskup Lubelski 1946-1949, Lublin 2000.

53.    Raczek Halina, Szkolnictwo zawodowe na Lubelszczyźnie w latach 1944-1956, w Szkolnictwo Lubelszczyzny w XIX i XX wieku: studia i rozprawy, red. Ryszard Kucha, Lublin 1993.

54.    Represje wobec uczestników wydarzeń w Katedrze Lubelskiej w 1949 roku, oprac. Jan Ziółek i Agnieszka Przytuła, Lublin 1999.

55.    Ryba Mieczysław, Szkoła w okowach ideologii : szkolna propaganda komunistyczna w latach 1944-1956, Lublin 2006.

56.    Stefaniak Janusz Stefaniak, Postawy duchowieństwa w ocenie władz państwowych w latach apogeum stalinizmu (1948-1956), w:  Społeczeństwo, państwo, Kościół (1945-2000) : materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej, Szczecin, 15-16 VI 2000 r., red. Arkadiusz Kawecki, Krzysztof Kowalczyk, Artur Kubaj,  Szczecin 2000

57.    Stosunki między władzą państwową a Kościołem Katolickim w Polsce powojennej (1944-1989), red. Władysław Ważniewski, Siedlce 1997.

58.    Szkoła i nauczyciel w odradzającej się Ziemi Lubelskiej, nakładem Kuratorium Okręgu Szkolnego Lubelskiego, Lublin 1945.

59.    Walewander Edward, Religijność w perspektywie dziejowej, Lublin 1996.

60.    Włodkowski Robert, Powstanie i organizacja referatów do spraw wyznań w prezydiach rad narodowych województwa szczecińskiego w latach 1950-1959, w:  Społeczeństwo, państwo, Kościół (1945-2000) : materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej, Szczecin, 15-16 VI 2000 r., red Arkadiusz Kawecki, Krzysztof Kowalczyk, Artur Kubaj,  Szczecin 2000.

61.    Wołoszyn Jacek Witold, Chronić i kontrolować: UB wobec środowisk i organizacji konspiracyjnych młodzieży na Lubelszczyźnie (1944-1956), Warszawa 2007.

62.    Wójcik Czesław, Szkolnictwo Lubelszczyzny, w Dzieje Lubelszczyzny, red. Aleksander Kierk, t. 2, Warszawa 1979.

63.    Wójcik Stefan, Katechizacja w warunkach systemu totalitarnego na przykładzie Administracji Apostolskiej Dolnego Śląska w latach 1945-1961, Wrocław 1995.

64.    Zarys dziejów Związku Nauczycielstwa Polskiego na Lubelszczyźnie w latach 1905-1985, Lublin 1988.

65.    Zdaniewicz Witold, Kościół katolicki w Polsce: 1945-1982, Warszawa 1983.

66.    Zieliński Zygmunt, Kościół w Polsce: 1944-2002, Radom 2003.

67.    Związek Nauczycielstwa Polskiego w Lubelskim 1944-1956 w świetle nowych badań, red. Ryszard Orłowski, Lublin 1998.

68.    Żaryn Jan, Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944-1989), Warszawa 2003.

69.    Żaryn Jan, Kościół a władza w Polsce (1945-1950), Warszawa 1997.

70.    Żaryn Jan, Kościół w PRL, Warszawa 2004.

 

V. Internet

 

1.    Biały Wacław, Wielka historia w listach panieńskich, http://miasta.gazeta.pl/lublin/1,36651,1878478.html, stan z 24.05. 2009.

2.    Cogiel Marceli, Krótki rys historyczny katechezy w polskiej szkole po drugiej wojnie światowej, http://www.opoka.org.pl/biblioteka/T/TA/TAK/historia_katechezy.html, stan z  15.1.2009.

3.    Dąbrowski Stanisław, 200  lat  diecezji lubelskiej w  służbie Bogu, Ojczyźnie i Człowiekowi,  Lublin 2005, rops.lubelskie.pl/index.php?id=encje_attach&fid=20, stan z 11.03.2009

4.    Dzieje szkoły w Kraśniku, http://www.1sp.krasnik.pl/szkola/inne_str/historia/historia.html, stan z 30.12.2008

5.    Gałka Andrzej, Szkic do dziejów  kościoła w Polsce, http://www.episkopat.pl/?a=historia, stan z 22.04.2009.

6.    Gołuch Jacek, Wizerunek kościoła katolickiego w zakresie nauczania i wychowania na łamach „Trybuny Ludu” w latach 1948-1953, (fragment pracy badawczej pt: „Wizerunek Kościoła katolickiego w Trybunie Ludu w latach 1948-1953 jako przykład propagandy antyreligijnej”), www.bolgraph.com.pl/ftp/publikacje/5656.pdf,  stan z 18.04.2009

7.    Gruczyński Krzysztof, Biskup czasów trudnych, W 100 rocznicę urodzin biskupa Michała Klepacza, Łódzkie Studia Teologiczne, 1993, 2, archidiecezja.lodz.pl/czytelni/studia/studia02/gruczyns.doc stan na 10.06.2009

8.    Kondek Anna, 50. rocznica "polskiego października 1956",

http://www.eduskrypt.pl/50_rocznica_polskiego_pazdziernika_1956-info-3184.html stan z 7.06.2009

9.    Kręglicki Ryszard, Moje szkolne lata, http://www.historia.swidnik.net/node/1231?page=0,0,  stan z 24.05. 2009

10.    Księża patrioci, księża postępowi, Katolicka Agencja Informacyjna, http://dziedzictwo.ekai.pl/text.show?id=4643, 19.04.2009

11.    Łabendowicz Stanisław, Dyskusja wokół  powrotu i obecności katechezy w polskiej szkole, http://www.kdr.radom.opoka.org.pl/nr3-02/naukowa3-02-2.html, stan z 29.04.2009.

12.    Magier Dariusz, Istota przemian oświatowych w Polsce w latach 1944-1961, http://www.przemas.art.pl/dima/bib_txt_09.htm, 13.02.2009

13.    Magier Dariusz, Jaką świadomość kształtowała oświata Polski stalinowskiej?, http://www.przemas.art.pl/dima/var_txt_12.htm, 27.12.2008

14.    Magier Dariusz, Sukcesy peerelowskiej oświaty. Szkolnictwo podstawowe w Lubelskiem 1944-1961, „Radzyński Rocznik Humanistyczny”, t. 4 (2006), s. 265-270,  http://www.przemas.art.pl/dima/bib_txt_13.htm, stan 13.02.2009.

15.    Mezglewski Artur, Usunięcie i przywrócenie nauczania religii do szkół, w: Katecheza dzisiaj. Problemy prawne i teologiczne, red. W. Janiga, A. Mezglewski, Krosno – Sandomierz 2000, http://lewoj.kuria.zg.pl/artyk_oprac/Usuniecie%20i%20przywrocenie%20nauczania%20religii%20do%20szkol.pdf,  stan z 27.12.2008.

16.     Mroczek Michał, Komentarz do Referatu "Aktualne zadania partii na tle obecnej sytuacji" wygłoszonego przez Władysława Gomułkę na Konferencji delegatów Polskiej Partii Robotniczej Obwodu Lubelskiego, http://dziedzictwo.polska.pl/katalog/skarb,Protokol_przemowienia_Gomulki_wygloszonego_w_Lublinie_w_dniu_21_VIII_1944_roku,gid,188904,cid,183.htm?body=desc, stan z 21.12.2008.

17.     Mulak Łukasz, Komentarz do Obwieszczenia Urzędowego Delegata Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na województwo lubelskie Władysława Cholewy, http://dziedzictwo.polska.pl/katalog/skarb,Obwieszczenie_Urzedowe_Delegata_Rzadu_Rzeczypospolitej_Polskiej_na_wojewodztwo_lubelskie_Wladyslawa_Cholewy_z_25_VII_1944_roku,gid,260288,cid,4468.htm?body=desc,  stan z 21.12.2008.

18.    Polska Lubelska, http://www.tnn.pl/pm,69.html, stan z 21.12.2008.

19.    Rola Kościoła w PRL i jego postawa w latach 1944 – 1956, http://www.jezz.neostrada.pl/TALES/rolakosciola.htm, stan z 28.09.2008

20.     Roszewski Mariusz, Prymas Stefan Wyszyński i Episkopat Polski wobec systemowych ograniczeń obywatelskich i wyznaniowych w Polsce, w latach 1945 – 1956 (zarys problemu), http://www.opoka.org.pl/biblioteka/T/TH/THW/xmr_prymas_prl.html,  stan z 22.04.2009

21.    Ryba Mieczysław, Komunizm w szkole. Rozważania na przykładzie polityki edukacyjnej lat 50. XX w.  http://cywilizacja.ien.pl/?id=505, stan z 27.06.2008.

22.    Stefan Wyszyński, http://fundacjaprymasa.republika.pl/prymas.htm, stan z 10.06.2009

23.    Stowarzyszenie "PAX",  Katolicka Agencja Informacyjna,  http://dziedzictwo.ekai.pl/text.show?id=4639,  stan z   19.04.2009.

24.    Strona poświęcona historii  gminy Urszulin w woj. lubelskim, http://historia.urszulina.net/ stan z 11.06.2009.

25.    Szeloch Henryk, W 10. rocznicę powrotu religii do szkoły. Mały jubileusz w roku Wielkiego Jubileuszu, październik 2000, http://nowezycie.archidiecezja.wroc.pl/numery/102000/powrot.html, stan z 23.07.2008.

26.    Trębacz Wojciech, Powojenna laicyzacja edukacji i wychowania, http://nowezycie.archidiecezja.wroc.pl/numery/122004/08.html, stan z 27.12.2008.

27.    Walewander Edward, Biskup Marian Leon Fulman – Życie i dzieło 1866-1945, www.kul.pl/files/62/zyciorys_bp_fulman.doc, stan na 10.06.2009

 

………………………..
Fot. pixabay.com

Joanna Wilgucka-Drymajło

Joanna Wilgucka-Drymajło

Dziennikarka, redaktorka, autorka e-booka "50 pomysłów na proste życie z dziećmi". Miłośniczka czekolady z orzechami i oregano. Na co dzień "biegam" po Internecie, szukam sposobów na prostsze życie i walczę ze stresem.... nie tylko własnym.

More Posts

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *